رسالت نجات احادیث اعتقادی تشیع
31 بازدید
موضوع: علوم حدیث
نحوه تهیه : فردی
تعداد شرکت کننده : 0

حجت الاسلام مهدی خدامیان آرانی درباره محتوای اثرش اظهار کرد: «فهارس الشیعه» دربر دارنده مجموعه کتاب های فهرست قدمای شیعه است. سال 448 هجری قمری که طغرل بیک، پادشاه سلجوقی، به بغداد حمله کرد، در آتش سوزی ایجاد شده توسط سربازان وی، کتابخانه شیخ طوسی نیز در سایه پاره ای از اختلافات شیعه و سنی، گرفتار این آتش سوزی شد و از میان رفت. 

نویسنده و پژوهشگر حوزه دین و حدیث با بیان این که در آن حادثه قسمت زیادی از کتاب های حدیثی شیعه از میان رفت، گفت: «فهارس الشیعه» بعد از هزار سال می خواهد تعدادی از آن کتاب هایی را که نزد شیخ طوسی بودند و در آتش سوزی از بین رفتند احیا کند. «فهرست سعد بن عبدالله الاشعری»، «فهرست عبدالله بن جعفر الحمیری»، «فهرست حمیدبن زیاد النینوائی»، «فهرست محمّدبن جعفربن بطّة»، «فهرست محمّدبن الحسن بن الولید»، «فهرست جعفربن محمّدبن قولویه»، «فهرست الشیخ الصدوق» و «فهرست احمد بن عبدون» از جمله کتاب های این مجموعه اند. 

نویسنده کتاب «فریاد مهتاب» گفت: همه ما احادیث و سخنان فراوانی را از روایات اهل بیت(ع) می شنویم که برخی از آنها صحیح و برخی غیر صحیح اند و برای این که صحت، درسی و ضعیف بودن یا نبودن آن سخن را درک کنیم، نیازمند استعانت از علم رجالیم. این علم بررسی می کند چگونه می توانیم تشخیص دهیم حدیثی ضعیف یا قوی است. در این کتاب، هشت کتاب از قدمای شیعه که به بررسی صحت احادیث می پردازند، بازسازی شده اند. 

وی با تاکید بر این که دیگر هیچ نسخه خطی از این هشت کتاب وجود ندارد، گفت: 1000 سال قبل که این آثار از میان رفتند، هیچ نسخه خطی از آنها باقی نماند. در کتاب «فهارس الشیعه» پس از شش سال تلاش مداوم، مضامین این آثار را از کتاب های معتبر و مستند با شواهد بسیار یافتیم و تا آنجا که امکانپذیر بود، این آثار را بازسازی کردیم. در واقع، بعد از گذشت 1000 سال این نخستین باری است که این کتاب ها مطرح می شوند. این کار تلاش بسیار زیادی می طلبید. البته با توجه به نرم افزارهای موجود، زمان تدوین این آثار بسیار کوتاه شد و اگر قرار بود این کار به صورت پژوهش های دستی انجام شود، حدود 20 تا سی سال به طول می انجامید. 

پژوهشگر حوزه دین و حدیث یادآور شد: بر اساس شواهد و آثار دیگر دریافتیم متونی که در آن آتش سوزی از بین رفتند، چه ویژگی هایی داشتند. البته این کار به طور قطع نواقصی دارد، اما تنها کاری بود که برای بازسازی و احیای آن آثار می شد انجام داد. 

وی در پاسخ به این پرسش که این اثر می تواند چه تأثیری در تألیفات، شبهات و ارجاع منابع آتی داشته باشد، گفت: منبع علم فهرست که در مقدمه نیز به آن اشاره شده، منهج علم رجال است. این علم به تنهایی کاستی هایی دارد. کتاب «فهارس الشیعه» تکمیل کننده منهج علم رجال است و این سامانه بررسی احادیث صحیح از ضعیف را تقویت می کند. اکنون یکی از هجمه هایی که وهابیت به شیعه وارد می کند، این است که بسیاری از روایات شیعه ضعیف اند که ما با کمک علم رجال و علم فهرست می توانیم احادیث اعتقادی شیعه را نجات دهیم. 

حجت الاسلام خدامیان افزود: برای نمونه، یکی از مسایلی که نزد ما(شیعیان) خیلی مشهور است، درباره شبهای قدر است که «روح الامین» بر امام زمان(عج) نازل می شود. این روایت یکی از اعتقاداتی است که خیلی از شیعیان دارند. اگر بر اساس علم رجال این روایت را بررسی کنیم، از ضعیف ترین روایات شناخته می شود. چنانچه برخی از علمای ما نیز در کتاب های رجالشان بیان کرده اند، اما همین روایت را شخصی به نام احمد بن محمدبن عیسی اشعری نقل می کند. با بررسی زندگانی او در می یابیم وی کسی است که وقتی در قم بود، اگر کسی حدیث ضعیفی از اهل بیت(ع) نقل می کرد، او را از این شهر اخراج می کرد. وقتی نام چنین شخصیتی در سند روایتی که عنوان شد، قرار می گیرد، برای ما شاهدی بسیار قوی می شود که این روایت نزد احمد بن محمدبن عیسی اشعری مورد قبول بوده، شخصیتی که تا این حد به نقل حدیث ضعیف و صحیح دقت داشته است. 

وی ادامه داد: در مسلک فهرستی به جمع جمیع شواهد تاریخی برای بررسی یک حدیث می پردازیم و تنها به یک شاهد اکتفا نمی کنیم. علم رجال می گوید فلان شخصیت مورد اطمینان هست یا خیر. در مسلکی که در این کتاب بنیان گذاری شده است، تمام شواهد تاریخی، اجتماعی، سیاسی و ... را جمع و در مجموع آنها نتیجه گیری می کنیم که آن روایت مورد اعتماد است یا خیر. 

حجت السلام خدامیان درباره این که «آیا پیش از این هم در این زمینه چنین اقداماتی انجام شده است؟» یادآور شد: این منهج فکری متاثر از آموزه های استادم، آیت الله سید احمد مددی است که در دروس خارج فقه شان به آن اشاره داشتند. پیش از این و در زمینه های تالیفی به عنوان مسلک فهرستی استفاده از این روش را در کتابی به نام «آداب امیرالمومنین» داریم که نمونه ای از منهج فهرستی است، این اثر سال 1385 توسط موسسه دارالحدیث چاپ شد. در آن کتاب نمونه های از منهج فهرستی را ارایه کرده بودم. در این کار جدید نیز هشت فهرست از آثار و منابع قدمای شیعه بازسازی شده اند. 

مدیر موسسه اندیشه سبز شیعه گفت: در این اثر دو یا سه سطر از متن اصلی در صفحات کتاب آمده و بقیه صفحه، پاورقی هایی در توضیح و تشریح اثرند؛ همراه مستنداتی که عنوان می کند به چه دلیل این متن استظهار شده است و این که 1000 سال قبل چنین کتاب و متنی بوده است. نوشتار حاضر، پاورقی های فراوانی دارد و نکات فنی و علمی برای آوردن مستندات در آن ذکر شده اند تا هر کسی که این کتاب به ویژه پاورقی های عربی را می خواند، دریابد به چه دلیل این استظهارات انجام شده اند. 

وی درباره این که آیا امکان دارد بعدها نیز منابع و مطالب دیگری به متن این هشت کتاب اضافه شوند، عنوان داشت: برای دستیابی به حدی از این متون که امکانپذیر بود، تمامی کتاب ها شیعی را جست وجو کردیم تا ببینیم چه گزارش هایی به عنوان «فهرست» موجود است. به عنوان نمونه، در هر اثر کهنی که در آن عنوان «کتاب فهرست» در تاریخ شیعه نقل شده بود، متن را بر پایه شواهد متعددی استخراج کردیم. بنابراین بعید می دانم مورد دیگری را به عنوان فهرست بتوان به متن این آثار اضافه کرد. 

پژوهشگر حوزه حدیث معتقد است: طرحی با نام «اجازات الشیعه» که تکمیل کننده این «فهارس الشیعه» است، در دست تدوین دارم که انجام این طرح نیز پنج تا شش سال زمان می برد و اگر آن اثر هم منتشر شود، تکمیل کننده کار فهارست خواهد بود. 

وی درباره دشواری های این کار گفت: در ابتدای راه گردآوری حتی بخشی از هشت کتابی که متن یا نسخه خطی از آن در اختیار نبود، بسیاری نامعقول می نمود، از این جهت که نمونه چنین کاری تاکنون انجام نشده بود، اما با استفاده از نرم افزارهای حدیثی شیعه و بیان شواهدی در پاورقی ها، به این نوشتار دست یافتیم. البته متنی که به دست آوردیم، تمام متن کتاب های اصلی نیست، بلکه آن چیزی که برای ما بعد از 1000 سال امکان جمع آوری اش میسر بود را در این اثر ارایه کردیم. 

نویسنده کتاب «حقیقت دوازدهم» با تاکید بر این که این کتاب، اثری فوق تخصصی است، افرادی نظیر دانشجویان علوم حدیث و حوزویان را در شمار مخاطبان اصلی این اثر خواند و گفت: طرحی از سوی برخی از کارشناسان مطرح شده که بر اساس آن قرار است «فهارس الشیعه» به عنوان اثری مرجع برای دکترای رشته علوم حدیث تدریس شود. این اثر کمک می کند شیوه و روش قدما را در بررسی احادیث احیا کنیم. در این اثر برای هر کتابی مقدمه ای نوشته شده است که به تفصیل درباره شخصیت نویسنده آن، سایر آثار وی و این کتاب، توضیحاتی را عنوان می کند. این اثر همچنین پاورقی های زیادی درباره مستندات دربر دارد. 

مدیر موسسه اندیشه سبز شیعه گفت: نکته جالب این که از این هشت نفر مولف منابع تراث شیعه، پنج نفرشان از اهالی قم بودند و جا دارد حوزه علمیه قم افتخار کند که قدمای ما به ویژه در قرن های چهارم و پنجم که این آثار متعلق به آنهاست، از این شهر برخاسته اند و به بررسی صحت احادیث اهتمام می ورزیدند و هر حدیثی را نقل نمی کردند. 

وی در پاسخ به این سوال که «استفاده از این رویکرد در بازسازی و احیای آثار گذشتگان در حوزه پژوهش چه باب هایی را باز می کند؟» گفت: بسیاری از اصحاب ائمه نظیر امام صادق(ع) در بحث عصر ذهبی (عصر طلایی) نگارش حدیث به تدوین احادیثی از امامان(ع) پرداختند. نگارش این احادث و مکتوب کرده آنها به تاکید امام صادق(ع) شروع شد؛ آن هم در زمانی که اهل سنت نوشتن حدیث را حرام می دانستند. 

حجت الاسلام خدامیان تصریح کرد: در زمانی که علمای اهل سنت نوشتن حدیث را تحریم کرده بودند، عصر طلایی برای نوشتن حدیث در میان شیعه آغاز شد. این کتاب ها را اصحاب ائمه(ع) تا قرن چهارم حفظ و بعدها در قرن چهارم کتابی نظیر «کافی» احادیث مهم را در متن خود گردآوری کردند و آثار قبلی فراموش شدند و از یاد رفتند. امیدوارم این کتاب ها نمونه ای باشند برای این که تا حدی که می توانیم آثار یاران امام صادق(ع) را زنده و بازسازی کنیم. درست است که نسخه خطی از آنها از میان رفته اند، اما در لابه لای کلمات علمای شیعه از آنها یاد شده است تا بتوانیم مجموعه میراث حدیثی شیعه را آن گونه که در قرن های سوم و چهارم بوده، بازسازی کنیم. این اقدام می تواند اثرات فراوانی در فقه و اعتقادات و بحث های کلامی ما داشته باشد. 

وی درباره این که «آیا در زمینه های دیگر هم می توان چنین کاری انجام داد؟» گفت: در حوزه فقه، تفسیر، کلام، مباحث علم رجال نیز می توانیم بر این اساس، منابع اولیه را بازسازی کنیم. بازسازی و احیای این آثار، فواید زیادی دارد و می تواند بسیاری از شبهات دگراندیشان را از میان بردارد یا پاسخ متقنی به آنها ارایه دهد. 

تدوینگر کتاب «فهارس الشیعه» اظهار کرد: بازسازی این مجموعه که قدم نخست است، می تواند زمینه های بازسازی سایر متون قدمای شیعه را فراهم کند. 

کتاب دو جلدی «فهارس الشیعه» را موسسه کتاب شناسی شیعه در قطع وزیری، 1600 صفحه و به زبان عربی به چاپ رسانده است.

آدرس اینترنتی